Εταιρεία Οικογενειακού Δικαίου

Προσωπικότητα και Δικαίωμα Επικοινωνίας

Άρθρο της Χριστίνας Σταμπέλου, Αν. Καθηγήτριας Αστικού Δικαίου Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ, δημοσιευμένο σε ΕφΑΔ 10/2013, σελ. 859 επ.

Σύνδεση δικαιώματος επικοινωνίας με το δικαίωμα στην προσωπικότητα. Το δικαίωμα επικοινωνίας ως εκδήλωση της προσωπικότητας.

Προσωπικότητα και Δικαίωμα Επικοινωνίας*

 

Χριστίνα Σταμπέλου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Αστικού Δικαίου Πανεπιστημίου Αθηνών

 

Περίληψη: Σύνδεση δικαιώματος επικοινωνίας με το δικαίωμα στην προσωπικότητα. Το δικαίωμα επικοινωνίας ως εκδήλωση της προσωπικότητας. Ο συσχετισμός του δικαιώματος επικοινωνίας με την προσωπικότητα μπορεί να συνεισφέρει με δύο τρόπους: 1. Με τη θεώρηση της προσωπικότητας ως θεμέλιου του δικαιώματος επικοινωνίας επιτυγχάνεται η διεύρυνση του κύκλου των προσώπων που μπορούν να είναι φορείς του δικαιώματος επικοινωνίας. Συμπληρώνονται ή ενισχύονται έτσι και τα αποτελέσματα δυνατής αναλογικής εφαρμογής του άρθρου 1520 ΑΚ. 2. Με την αξιοποίηση των διατάξεων για την προστασία της προσωπικότητας και στην προστασία του δικαιώματος επικοινωνίας σε περίπτωση προσβολής του.

 

Η προσωπικότητα, ως πλέγμα αστάθμητων αξιών, με τις οποίες ολοκληρώνεται η υπόσταση του ατόμου και προβάλλει η αξία του, συνιστά «δικαίωμα - πλαίσιο» [1] (όπως έχει εύστοχα χαρακτηρισθεί), που καταλαμβάνει πολυάριθμες εκφάνσεις [2] :

- τη φυσική υπόσταση του ανθρώπου,

- την ψυχική του υπόσταση, όπου περιλαμβάνονται στοιχεία που συγκροτούν τον ψυχικό και συναισθηματικό κόσμο του ανθρώπου,

- την ηθική υπόσταση, την τιμή δηλαδή, την υπόληψη και την αξιοπρέπεια του ατόμου,

- την ελεύθερη, ακώλυτη ανάπτυξη της προσωπικότητας,

- τις σχέσεις του ανθρώπου προς άλλα πρόσωπα και πράγματα, οι οποίες καθορίζονται σε αυτοτελή δικαιώματα, όπως τα οικογενειακά, τα εμπράγματα, τα ενοχικά δικαιώματα, στο βαθμό που οι προσβολές των σχέσεων αυτών δεν καλύπτονται από ειδικές διατάξεις (οικογενειακού, εμπράγματου, ενοχικού δικαίου),

- την ελευθερία χρήσης κοινοχρήστων,

- τη σφαίρα του απορρήτου,

- τα προσωπικά δεδομένα (βλ. N 2472/1997, Κοινοτική Οδηγία 95/46/ΕΚ),

- στοιχεία εξατομίκευσης του προσώπου, όπως το όνομα, την εικόνα, τη φωνή του,

- τα προϊόντα της διάνοιας: λογοτεχνικά έργα, θεατρικά έργα, έργα των εικαστικών τεχνών.

Το δικαίωμα επικοινωνίας, που κατά το άρθρο 1520§1 ΑΚ έχει ο γονέας με τον οποίο δεν διαμένει το τέκνο –και που θα υποστηρίξουμε πιο κάτω ότι είναι δικαίωμα και του τέκνου– καθώς και το δικαίωμα επικοινωνίας των απώτερων ανιόντων του κατά τη δεύτερη παράγραφο του ίδιου άρθρου, συνδέονται με αρκετές πλευρές της προσωπικότητας, που μόλις αναφέρθηκαν.

Πρώτα απ’ όλα, το δικαίωμα επικοινωνίας, ως οικογενειακό δικαίωμα και μάλιστα προσωπικό, συγγενεύει στενά με το δικαίωμα της προσωπικότητας. Στη θεωρία [3] του Οικογενειακού Δικαίου αναγνωρίζεται, ότι το βασικό οικογενειακό δικαίωμα, του να είναι κανείς μέλος μια συγκεκριμένης οικογένειας, αποτελεί στοιχείο της προσωπικότητάς του, που προστατεύεται από το άρθρο 57 ΑΚ. Και τα άλλα όμως προσωπικά οικογενειακά δικαιώματα μπορεί να τύχουν της προστασίας των άρθρων 57 επ. ΑΚ, αν κάποιος τρίτος παρεμβάλει εμπόδια στην άσκησή τους και άρα τα προσβάλει.

Τη σύνδεση του Οικογενειακού Δικαίου προς το Δίκαιο των Προσώπων μαρτυρούν εξάλλου οι νομοθεσίες που ακολουθούν την κατάταξη του Γαΐου (πρόσωπα, περιουσία, αγωγές), οι οποίες έχουν εντάξει το οικογενειακό δίκαιο στο δίκαιο των προσώπων (βλ. γαλλικό ΑΚ, αυστριακό ΑΚ) ή το έχουν περιλάβει αμέσως μετά το δίκαιο των προσώπων (βλ. π.χ. ελβετικό ΑΚ). Στον ιταλικό ΑΚ υπάρχει και βιβλίο με τίτλο: «Πρόσωπα και Οικογένεια» [4] .

Το δικαίωμα επικοινωνίας, ως οικογενειακό δικαίωμα, μπορεί να υπαχθεί και στην έκφανση της ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας.

Υπάρχει όμως και μία άλλη, πολύ σημαντική διάσταση: Οι οικογενειακές σχέσεις, κυρίως οι προσωπικές, είναι ανθρώπινες σχέσεις. Και οι ανθρώπινες σχέσεις είναι εκείνες που αγγίζουν την ψυχική υπόσταση του προσώπου. Είναι συνυφασμένες με την ανάπτυξη και την εκδήλωση συναισθημάτων. Συμβάλλουν δε ποικιλοτρόπως στη διαμόρφωση της προσωπικότητας του ατόμου. Το δικαίωμα επικοινωνίας μεταξύ γονέων και τέκνων είναι το αναγκαίο minimum στις μεταξύ τους σχέσεις, με μέγιστη (maxima) όμως αξία και αντίκτυπο στην προσωπικότητά τους και ιδίως στην ομαλή ψυχική [5] και πνευματική διάπλαση της προσωπικότητας του ανήλικου τέκνου.

Ο συσχετισμός του δικαιώματος επικοινωνίας με την προσωπικότητα είναι δυνατόν να συνεισφέρει με δύο τρόπους:

1. Με τη θεώρηση της προσωπικότητας ως θεμέλιου του δικαιώματος επικοινωνίας επιτυγχάνεται η διεύρυνση του κύκλου των προσώπων που μπορούν να είναι φορείς του δικαιώματος επικοινωνίας, μολονότι τα πρόσωπα αυτά δεν αναφέρονται ρητά στο νόμο ως δικαιούχοι· και

2. με την αξιοποίηση των διατάξεων για την προστασία της προσωπικότητας και στην προστασία του δικαιώματος επικοινωνίας σε περίπτωση προσβολής του.

Η θεμελίωση του δικαιώματος επικοινωνίας και στην προσωπικότητα έχει ως αποτέλεσμα, να καλύπτονται έτσι και περιπτώσεις που δεν θα μπορούσαν να υπαχθούν στο άρθρο 1520 ΑΚ. Ενισχύεται εξάλλου η αναγνώριση του δικαιώματος επικοινωνίας και σ’ εκείνες τις περιπτώσεις που το γράμμα του άρθρου 1520 δεν θα επέτρεπε, αφήνοντας μετέωρες τις σχετικές ερμηνευτικές προσπάθειες.

Στο δικαίωμα από την προσωπικότητα ερείδεται αναμφίβολα το δικαίωμα επικοινωνίας του ανήλικου, αλλά και του ενήλικου τέκνου· το δικαίωμα επικοινωνίας του τέκνου που υιοθετήθηκε ως ανήλικο μετά την ενηλικίωσή του, γιατί τότε πλέον αυτό, σύμφωνα με την ΑΚ 1559 παρ. 2, έχει το δικαίωμα να πληροφορηθεί τα στοιχεία τους· ακόμη, το δικαίωμα επικοινωνίας με το τέκνο του βιολογικού γονέα [6] , του γονέα που εξέπεσε από τη γονική μέριμνα και του θετού γονέα σε ορισμένες περιπτώσεις. Εν προκειμένω προτείνουμε την τελολογική συστολή [7] της διάταξης του άρθρου 1566 εδ. β, η οποία δεν επιτρέπει την επικοινωνία των φυσικών γονέων του ανηλίκου με το θετό τέκνο, ώστε αυτή να μην εφαρμόζεται και το δικαίωμα επικοινωνίας των φυσικών γονέων με το θετό τέκνο να διατηρείται, αν συντρέχουν σπουδαίοι λόγοι και ιδίως εφόσον το παιδί έχει γνωρίσει τους φυσικούς γονείς του.

Η επιδίωξη αναγνώρισης δικαιώματος επικοινωνίας με το βιολογικό γεννήτορα του τέκνου που προέρχεται από ετερόλογη τεχνητή αναπαραγωγή στηρίζεται ερμηνευτικά στο δικαίωμα από την προσωπικότητα του τέκνου –στο βαθμό βεβαίως που αυτό μπορεί να εναρμονισθεί με το δικαίωμα στην ιδιωτική ζωή του τρίτου δότη του γεννητικού υλικού.

Η αναγνώριση αυτοτελούς δικαιώματος επικοινωνίας των απώτερων ανιόντων έχει ως θεμέλιο την προσωπικότητα τόσο των ίδιων όσο και του τέκνου. Με τη θεμελίωση στην προσωπικότητα ενδυναμώνεται και η τεκμηρίωση του δικαιώματος επικοινωνίας με το τέκνο των αδελφών, ορισμένων συγγενών και άλλων προσώπων που συνδέονται στενά με το τέκνο, όπως των συντρόφων των γονέων του (υπό προϋποθέσεις), καθώς και το αντίστοιχο δικαίωμα του τέκνου με τα πιο πάνω πρόσωπα.

Το δικαίωμα επικοινωνίας των προσώπων αυτών με το τέκνο είναι δυνατόν να στηριχθεί και σε αναλογική εφαρμογή του άρθρου 1520 παρ. 2 AK για την επικοινωνία του τέκνου με τους απώτερους ανιόντες του. Ωστόσο, η επιδίωξη αναγνώρισης του δικαιώματος αυτού ενισχύεται αποφασιστικά και από τη θεμελίωση στην προσωπικότητα [8] .

Η θεμελίωση του δικαιώματος επικοινωνίας στην προσωπικότητα έχει και μία άλλη χρησιμότητα: Οι διατάξεις που προστατεύουν την προσωπικότητα μπορούν να αξιοποιηθούν και για την προστασία του δικαιώματος επικοινωνίας [9] . Η χρησιμότητα δε αυτή γίνεται προφανής, αν συγκρίνει κανείς τις σχετικές αξιώσεις από το Οικογενειακό Δίκαιο με εκείνες που απορρέουν από το δικαίωμα στην προσωπικότητα.

Προϋπόθεση προστασίας της προσωπικότητας είναι η παράνομη προσβολή της, η οποία και αρκεί για τη θεμελίωση των αξιώσεων της άρσης της προσβολής και της παράλειψής της στο μέλλον (ΑΚ 57). Υπαιτιότητα πρέπει να υπάρχει για την αξίωση αποζημίωσης κατά τις ΑΚ 914 επ., στις οποίες παραπέμπει η ΑΚ 57 παρ. 2. Αμφισβητείται, αν η προσβολή, εκτός από παράνομη, θα πρέπει να είναι και υπαίτια για την αξίωση ικανοποίησης της ηθικής βλάβης κατά το άρθρο 59 ΑΚ. Κυρίαρχη τάση στη νομολογία [10] είναι να απαιτείται και υπαιτιότητα, ενώ στη θεωρία [11] κρατεί η ορθή, νομίζουμε, γνώμη, ότι η ικανοποίηση για ηθική βλάβη δεν προϋποθέτει υπαιτιότητα.

Η παρεμπόδιση της επικοινωνίας συνιστά παράνομη πράξη, αφού παραβιάζεται ο κανόνας δικαίου του άρθρου 1520 ΑΚ, αλλά και ως κατάχρηση δικαιώματος (συνήθως της επιμέλειας) του προσώπου, με το οποίο διαμένει το τέκνο.

Η βασική αξίωση του Οικογενειακού Δικαίου είναι η αξίωση επικοινωνίας του άρθρου 1520. Η εκτέλεση ωστόσο της απόφασης για την πραγμάτωση της επικοινωνίας γίνεται σύμφωνα με το άρθρο 950 παρ. 2 ΚΠολΔ σε συνδυασμό με το άρθρο 947 ΚΠολΔ [12] . Έτσι, το δικαστήριο έχει τη δυνατότητα [13] (όχι την υποχρέωση), να απειλήσει χρηματική ποινή και προσωπική κράτηση εναντίον εκείνου που παρεμποδίζει την επικοινωνία με το τέκνο. Προϋπόθεση δε για την επιβολή των ποινών του άρθρου 950 παρ. 2 ΚΠολΔ είναι η παρεμπόδιση της επικοινωνίας που γίνεται με πρόθεση [14] .

Σε περίπτωση που ο ένας γονέας παρεμποδίζει την επικοινωνία κατά κατάχρηση του δικαιώματος της επιμέλειας, είναι δυνατόν να του αφαιρεθεί η άσκηση της γονικής μέριμνας με δικαστική απόφαση (βλ. ΑΚ 1532) [15] .

Προκύπτει λοιπόν η αυξημένη αποτελεσματικότητα της προστασίας από την προσωπικότητα: Πρώτον, η προστασία της προσωπικότητας δεν προϋποθέτει υπαιτιότητα, ενώ, για να στοιχειοθετηθεί παράβαση της υποχρέωσης ανοχής της επικοινωνίας, γίνεται δεκτό ότι απαιτείται πρόθεση του δράστη. Δεύτερον, είναι δυνατή και η προληπτική προστασία με την αγωγή για παράλειψη στο μέλλον, ακόμη και όταν δεν έχει προηγηθεί προσβολή, αλλά αυτή επίκειται. Τρίτον, η ικανοποίηση της ηθικής βλάβης είναι ευχερέστερη, αφού, κατά την κρατούσα στη θεωρία (και ορθή) γνώμη, δεν απαιτείται υπαιτιότητα. Χωρίς την εφαρμογή του άρθρου 59 ΑΚ, για την αποκατάσταση της ηθικής βλάβης λόγω παρεμπόδισης της επικοινωνίας, θα έπρεπε να θεμελιωθεί αδικοπραξία (ΑΚ 914, 932). Και (τέταρτον) δεν θα πρέπει να παραβλεφθεί η σημασία της πρόβλεψης στην ΑΚ 57 παρ. 2 αξίωσης αποζημίωσης κατά τις διατάξεις για τις αδικοπραξίες, η οποία προτρέπει στην άσκηση και της αξίωσης αυτής και στην επίκληση των διατάξεων περί αδικοπραξιών, η οποία ούτως ή άλλως δεν αποκλείεται, αλλά δεν υπήρξε και συχνή προκειμένου για παραβιάσεις οικογενειακών δικαιωμάτων [16] .

Το διπλό θεμέλιο του δικαιώματος επικοινωνίας ενισχύεται και από τη συνταγματική κατοχύρωση της προσωπικότητας (άρθρο 5 παρ. 1 Σ σε συνδυασμό και με το άρθρο 2 παρ. 1 Σ) και από τη συνταγματική προστασία της οικογένειας και της παιδικής ηλικίας (άρθρο 21 παρ. 1 Σ). Άλλωστε το ατομικό δικαίωμα της προσωπικής επικοινωνίας, ως ειδικότερη εκδήλωση της ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας (άρ. 5 παρ. 1 Σ) αφενός, ως θεμελιώδες συστατικό δημιουργίας και ανάπτυξης οικογενειακών δεσμών (άρ. 21 παρ. 1 Σ) αφετέρου, δεν ισχύει μόνον έναντι του Κράτους, αλλά τριτενεργεί και στις σχέσεις του φορέα του με άλλα πρόσωπα.

Η πολύπλευρη αυτή θωράκιση του δικαιώματος επικοινωνίας οδηγεί εξάλλου και στη θέση μας, για περισσότερη επικοινωνία, η οποία πραγματώνεται με την προσπάθεια διευκόλυνσής της (πολλώ μάλλον μη παρεμπόδισής της) και με τη διεύρυνση του κύκλου των προσώπων που μπορούν να είναι φορείς του δικαιώματος επικοινωνίας. Η θέση αυτή, για περισσότερη επικοινωνία, δικαιώνεται τόσο από τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων όσο και από τις σύγχρονες ρυθμίσεις ξένων δικαίων (όπως του γερμανικού, γαλλικού, ελβετικού, αγγλικού), αλλά και διεθνών συμβάσεων και ευρωπαϊκών κανονισμών [17] .

 

* Εισήγηση στο 10ο Πανελλήνιο Συνέδριο της ΕΝΑΣ, «Τριάντα χρόνια εφαρμογής του Ν 1329/1983 για τη μεταρρύθμιση του Οικογενειακού Δικαίου», Θεσσαλονίκη, 22-23/2/2013. Προδημοσίευση από τον Τιμητικό Τόμο Ιω. Καράκωστα.

 

[ 1 ]. Fikentscher/Heinemann, Schuldrecht10, αρ. 1571, 1584· Bork, Allgemeiner Teil des Burgerlichen Gesetzbuches, §4, σημ. 45· Καράκωστας, Το δίκαιο της προσωπικότητας, 2012, σελ. 54 επ., με σημ. 95 στη σελ. 55 και σημ. 102 στη σελ. 56· ο ίδιος, Δικαίωμα στην προσωπικότητα, ΝοΒ 2012, 3 επ. και ιδίως 4-5, με σημ. 16 στη σελ. 5· ο ίδιος, Προσωπικότητα και τύπος3, 2000, σελ. 51-52· Φίλιος, Γενικές Αρχές3, σελ. 186· Λαδάς, Γενικές Αρχές Ι, σελ. 431.

[ 2 ]. Βλ. Καράκωστα, Το δίκαιο της προσωπικότητας, Κεφ. Δ’, σελ. 90 επ.· στις σελ. 84-85 βλ. εκτενή κατάλογο έργων του ίδιου, που αναφέρονται σε ποικίλες εκφάνσεις της προσωπικότητας· Φουντεδάκη, ΣΕΑΚ Ι, Εισαγ. Παρατ. στα άρθρα 57-60 ΑΚ, αρ. 9-12· την ίδια, Φυσικό πρόσωπο και προσωπικότητα στον Αστικό Κώδικα, σελ. 147 επ.· την ίδια, Η “οικογενειακή ζωή” ως έκφανση της προσωπικότητας σύμφωνα με το άρθρο 57 ΑΚ, σε Το οικογενειακό δίκαιο στον 21ο αιώνα από τις συγκυριακές στις δομικές αλλαγές, 2012, σελ. 131 επ.

[ 3 ]. Δεληγιάννης, Οικογενειακό Δίκαιο3, οελ. 62· Ζέπος, Ενοχικόν Δίκαιον Α’2, σελ. 50· Κουμάντος, Παραδόσεις Οικογενειακού Δικαίου I, σελ. 16· Σπυριδάκης, Εγχειρίδιο Οικογενειακού Δικαίου (1983), σελ. 25. Πρβλ. Dolle, Familienrecht, §1 V, σελ. 8, ο οποίος κάνει λόγο για «βασική οικογενειακή σχέση» (“Familien - Grundverhaltnis”). Πάντως και οι συγγραφείς που δεν ικανοποιούνται με το χαρακτηρισμό, «βασικό οικογενειακό δικαίωμα», δέχονται και αυτοί ότι η θέση του ατόμου σε μια οικογένεια αποτελεί στοιχείο της προσωπικότητάς του: Μιχαηλίδης-Νουάρος, ΕρμΑΚ, ΓενΕισαγΟικογΔικαίου, αρ. 92· Γαζής, σε Γεωργιάδη/Σταθόπουλου ΑΚ, Εισαγ. παρατ. στο ΟικογΔίκαιο, αρ. 91· Κουμάντος, Οικογενειακό Δίκαιο I, σελ. 10· Κουνουγέρη-Μανωλεδάκη, Οικογενειακό Δίκαιο I5, σελ. 28, σημ. 1· Παπαχρίστου, Εγχειρίδιο Οικογενειακού Δικαίου3, σελ. 12-13· βλ. και Σπυριδάκη, Οικογενειακό Δίκαιο (2006), σελ. 44-45. Μόνον ο Φίλιος, Οικογενειακό Δίκαιο3, σελ. 43, θεωρεί πως ο σύνδεσμος των οικογενειακών δικαιωμάτων με την προσωπικότητα του υποκειμένου τους δεν τα εντάσσει στο δικαίωμα στην προσωπικότητα. Υποστηρίζει ωστόσο ότι οι διατάξεις των άρθρων 57 επ. ΑΚ εφαρμόζονται, αν συντρέχουν οι προϋποθέσεις της συρροής.

[ 4 ]. Βλ. Φίλιο, Οικογενειακό Δίκαιο3, σελ. 33· βλ. επίσης Gernhuber/Coester-Waltjen, Familienrecht5, IV §1, αρ. 35-39, σελ. 9· Luderitz/Dethloff, Familienrecht28, §1.37, σελ. 10· βλ. και Παπαδοπούλου-Κλαμαρή, Η Συγγένεια-θεμελίωση-καταχώριση-προστασία, σελ. 52.

[ 5 ]. Η αποκοπή του τέκνου από τη μία γονική πλευρά ενδέχεται να το οδηγήσει σε δομικές ανισορροπίες και σε συναισθηματική κακοποίηση. Αναπτύχθηκε σχετικά από τον αμερικανό Καθηγητή και ψυχίατρο, Gardner, η ψυχιατρική έννοια του Συνδρόμου Γονικής Αποξένωσης (Parental Alienation Syndrome ή συνοπτικά PAS), για την οποία βλ. Gardner, R.A., Recent trends in divorce and custody litigation, The Academy Forum, 29 (2) 3-7, New York: The American Academy of Psychoanalysis· τον ίδιο, Parental Alienation Syndrome (PAS): Sixteen Years Later, Academy Forum, 2001, 45(1): 10-12: (A Publication of The American Academy of Psychoanalysis). Παρ’ ημίν, βλ. εμπεριστατωμένη μελέτη Δεμερτζή Κ., Γονική αποξένωση: μια προσέγγιση από την άποψη της θεωρίας των διαπραγματεύσεων, ΕφΑΔ 2010, 384 επ. Βλ. επίσης Σταμπέλου, Προσωπικότητα και Οικογενειακές Σχέσεις, 2010, σελ. 157-158 (έννοια «PAS»), σελ. 155, σημ. 139 (αποφάσεις ελληνικών δικαστηρίων που δέχθηκαν την ύπαρξη Συνδρόμου Γονικής Αποξένωσης), σελ. 158 επ. (αποφάσεις ΕΔΑΔ που έκριναν ότι η παρεμπόδιση της επικοινωνίας του τέκνου με τον ένα γονέα οδήγησε στην ανάπτυξη του συνδρόμου «PAS»).

[ 6 ]. Ότι μπορεί ο νομοθέτης να αναγνωρίσει δικαίωμα επικοινωνίας στον βιολογικό γονέα (ακόμη και στον δότη γεννητικού υλικού) δέχεται και ο Σταθόπουλος, Συναγωγή Συμπερασμάτων σε Η Διεθνής Επιτροπή Προσωπικής Καταστάσεως και ο Οικογενειακός Βίος, 2011, σελ. 131 επ., ειδικά σελ. 133.

[ 7 ]. Για την ερμηνευτική αυτή μέθοδο, βλ. Παπανικολάου, Μεθοδολογία του ιδιωτικού δικαίου και ερμηνεία των δικαιοπραξιών, σελ. 258 επ.

[ 8 ]. Σταμπέλου, ό.π., σελ. 63επ., 73επ., 81επ., 87-90, 129-130.

[ 9 ]. Σταμπέλου, ό.π., σελ. 91επ. Στη σύγχρονη νομολογία μας είναι λιγοστά τα παραδείγματα, όπου η παρεμπόδιση της επικοινωνίας αντιμετωπίζεται ως προσβολή της προσωπικότητας: βλ. ΜΠρΑθ 1936/2008 ΕφΑΔ 2009,810 επ., με παρατηρήσεις Κ. Βούλγαρη, σελ. 812-813· ΜΠρΣπαρτ 835/2005 ΝοΒ 55/2007, 635επ., με σχόλιο Μ.Π. Μαργαρίτη, σελ. 637· ΜΠρΚαβ 10/1994 Αρμ 1994,432 επ., με σχόλιο Σ.Τ.-Γ., σελ. 435.

[ 10 ]. ΑΠ 385/2011 ΤΝΠ ΔΣΑ, ΑΠ 31/2011 ΤΝΠ ΔΣΑ, ΑΠ 1735/2009 ΤΝΠ ΔΣΑ, ΑΠ 1609/2009 ΤΝΠ ΔΣΑ, ΑΠ 749/2009 ΤΝΠ ΔΣΑ, ΑΠ 543/2009 ΝοΒ 57, 1709, ΑΠ 8/2008 ΧρΙΔ 2008, 509, ΑΠ 719/2007 ΝοΒ 55, 2156, ΑΠ 408/2007 ΕλλΔνη 2008, 201, ΑΠ 1987/2007 ΕλλΔνη 2008, 500, ΑΠ 1897/2006 ΕλλΔνη 2006, 861, ΑΠ 391/2006 ΤΝΠ ΔΣΑ, ΑΠ 780/2005 Νόμος, ΑΠ 1599/2000 ΕΕΝ 2002, 318, ΑΠ 167/2000 ΕλλΔνη 41, 776, ΑΠ 286/1987 ΕλλΔνη 29, 1356, ΑΠ 2109/1986 ΕΕΝ 54, 770, ΑΠ 2058/1986 ΝοΒ 35, 1236, ΑΠ 974/1985 ΕΕργΔ 1986, 480, ΑΠ 849/1985 ΝοΒ 34, 836, ΑΠ Ολ 812/1980 ΝοΒ 29, 79· ΕφΑθ 4702/2012 ΕφΑΔ 2013, 537, ΕφΔυτΜακ 50/2012 Αρμ 2013, 259, ΕφΛαρ 181/2011 ΤΝΠ ΔΣΑ, ΕφΑθ 8962/2006 ΕλλΔνη 2007, 1515, ΕφΑθ 2750/2006 ΝοΒ 2006, 1008, ΕφΑθ 806/2006 ΝοΒ 2006, 818, ΕφΑθ 7630/2001 ΝοΒ 50, 534, ΕφΑθ 7347/1998 ΝοΒ 48, 642, ΕφΑθ 1688/1998 ΕλλΔνη 39, 667, ΕφΑθ 5783/1997 ΕλλΔνη 39, 668· ΠΠρΚοζ 22/2004 ΤΝΠ ΔΣΑ, ΠΠρΡοδ 506/2000 ΕλλΔνη 2001, 512, ΜΠρΑθ 17115/1988 ΕλλΔνη 30, 1375.

[ 11 ]. Σούρλας, ΕρμΑΚ, άρθρο 59, αρ. 6· Γαζής, Γενικαί Αρχαί του Αστικού Δικαίου, Β’ 1, σελ. 47· Λιτζερόπουλος, Θέμ ΝΑ’, 658· Καρακατσάνης, σε ΑΚ Γεωργιάδη/Σταθόπουλου, άρθρο 59, αρ. 6?, Παπαντωνίου, Γενικές Αρχές του Αστικού Δικαίου, σελ. 135· Σπυριδάκης, Γενικές Αρχές, σελ. 341· Σημαντήρας, Γενικαί Αρχαί Αστικού Δικαίου4, σελ. 387· Γεωργιάδης, Γενικές Αρχές Αστικού Δικαίου4, §12, αρ. 29, σελ. 182· Σταθόπουλος, Γενικό Ενοχικό Δίκαιο, 2004, αρ. 103, σημ. 114, σελ. 836-837· Πατεράκης, Η χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης2, σελ. 216 επ. Αντίθετα Φίλιος, Γενικές Αρχές Αστικού Δικαίου4, §21 Δ Ι 2· Λαδάς, Γενικές Αρχές Αστικού Δικαίου Ι, §21, αρ. 73-74.

Ο Σταθόπουλος, ό.π., εξηγεί (παραπέμποντας και στο Ζέπο, ΑΙΔ 1943, 314επ., 345) πως ο όρος «υπαίτιος» στην ΑΚ 59 δεν αποτελεί ενσυνείδητη επιλογή του νομοθέτη, αλλά οφείλεται σε μεταφορά της διάταξης αυτής από το ελβετικό δίκαιο, όπου κρατεί η αρχή της υπαιτιότητας (ενώ η ΑΚ 932 έχει ληφθεί από το γαλλικό δίκαιο, όπου δεν δίνεται έμφαση στην υπαιτιότητα). Προχωρεί μάλιστα σε μία διακρίνουσα λύση, ανάλογη με αυτήν που ορθά υποστηρίζει σε σχέση με την επιδίκαση χρηματικής ικανοποίησης λόγω ηθικής βλάβης κατά την ΑΚ 932: προϋπόθεση είναι και η υπαιτιότητα, αν η ευθύνη είναι υποκειμενική, ενώ στις περιπτώσεις αντικειμενικής ευθύνης αρκεί η παράνομη, έστω και μη υπαίτια πράξη. Βλ. και Αυγουστιανάκη, Προστασία της προσωπικότητας και επεξεργασία προσωπικών δεδομένων, Εισήγηση στην Ένωση Αστικολόγων, 19.4.2000. Πρβλ. Φουντεδάκη, ΣΕΑΚ, Ι, άρθρο 59, αρ. 15.

Ο Καράκωστας, Το δίκαιο της προσωπικότητας, σελ. 390, διακρίνει επίσης ανάλογα με τον ιδρυτικό της ευθύνης κανόνα δικαίου: Όταν αυτός είναι αποκλειστικά και μόνο η ΑΚ 59, η αξίωση ικανοποίησης της ηθικής βλάβης δεν προϋποθέτει υπαιτιότητα. Αντίθετα, αν ο ιδρυτικός κανόνας της ευθύνης του δράστη θέτει ως προϋπόθεση την υπαιτιότητα, όπως συμβαίνει με τις ΑΚ 914, 919, 920 σε συνδυασμό με την ΑΚ 932, οι ίδιες προϋποθέσεις απαιτούνται και για τη θεμελίωση αξίωσης για ικανοποίηση της ηθικής βλάβης.

[ 12 ]. Βλ. Νικολόπουλο Γ., Αναγκαστική Εκτέλεση2, σελ. 295 επ.· Νίκα, Δίκαιο Αναγκαστικής Εκτελέσεως ΙΙ - Ειδικό Μέρος, σελ. 136 επ.· Χαμηλοθώρη/Κλουκίνα Χ./Κλουκίνα Θ., Δίκαιο Αναγκαστικής Εκτέ-λεσης ΙΙ - Αναγκαστική Εκτέλεση για την ικανοποίηση μη χρηματικών απαιτήσεων, αρ. 410, σελ. 109· βλ. και Πουλιάδη, σε ΑΚ Γεωργιάδη/Σταθόπουλου, τ. VIII2, άρθρο 1520, αρ. 105επ.

[ 13 ]. Πίψου, Αναγκαστική εκτέλεση για παράλειψη ή ανοχή πράξεως κατά το άρθρο 947 ΚΠολΔ, σελ. 447· Γέσιου-Φαλτσή, Δίκαιο Αναγκαστικής Εκτελέσεως ΙΙ - Ειδικό Μέρος, σελ. 124, με σημ. 29· Νίκας, ό.π., σελ. 137-138· Νικολόπουλος Γ., ό.π., σελ. 296· Βαθρακοκοίλης, Ερμηνεία - Νομολογία Αστικού Κώδικα, Τόμος Ε’, άρθρο 1520, αρ. 33α, σελ. 996· Σαμαρά, Το δικαίωμα προσωπικής επικοινωνίας με το ανήλικο τέκνο, σελ. 136· ΑΠ 1465/1988 ΝοΒ 1989, 1215.

[ 14 ]. Βλ. Νίκα, ό.π., σελ. 139-140, με σημ. 31· Νικολόπουλο Γ., ό.π., σελ. 296, σημ. 3· Πουλιάδη, άρθρο 1520, αρ. 110, με παραπομπές στη σημ. 149· ΑΠ 1395/2008 ΕΠολΔ 2009, 61, παρατ. Κατηφόρη· ΑΠ 422/1999 ΝοΒ 2000, 1116· ΑΠ 1339/1982 ΕλλΔνη 1983, 426.

[ 15 ]. Βλ. Κουμάντο, Οικογενειακό Δίκαιο ΙΙ, σελ. 213· Παπαχρίστου, ό.π., σελ. 341· Κουνουγέρη-Μανωλεδάκη, Οικογενειακό Δίκαιο ΙΙ5, σελ. 337· Πουλιάδη, άρθρο 1520, αρ. 72· Σταμπέλου, ό.π., σελ. 102 επ. και σελ. 118-119· ΕφΘεσ 1284/2008 Αρμ 2009,250· ΕφΘεσ 1324/2001 Αρμ 2003,1442 επ., με σημ. Σ.Τ.-Γ.· ΕφΘεσ 2773/1992 Αρμ 1992,1229· ΠρΑθ 17182/1997 ΕλλΔνη 2000,204.

[ 16 ]. Σταμπέλου, ό.π., σελ. 184.

[ 17 ]. Ανάλυση αποφάσεων ΕΔΑΔ, βλ. σε Σταμπέλου, ό.π., σελ. 158 επ. Μεταξύ αυτών συγκλονιστικές οι υποθέσεις Koudelka (ΕΔΑΔ, Koudelka c. Republique Tcheque, requete no 1633/2005), όπου η μητέρα παρεμπόδισε δεκαεννέα φορές μέσα σε οκτώ μήνες τις συναντήσεις του πατέρα με το τέκνο, που είχαν ορισθεί από το δικαστήριο· και Zavrel (ΕΔΑΔ, Zavrel κατά Τσεχίας, no 14044/2005): η μητέρα παρεμπόδιζε την επικοινωνία του πατέρα με το παιδί του επί τρία συνεχόμενα έτη. Σχολιάζονται επίσης οι αποφάσεις του ΕΔΑΔ που αφορούν τις προσφυγές των Κοσμοπούλου κατά της Ελλάδας (appl. no. 60457/2000), Elsholz v. Germany (appl. no. 25735/1994), Hokkanen v. Finland (απόφαση της 23.9.1994, Series A, no. 299, p. 20, §55), Nuutinen v. Finland (appl. no. 32842/1996), Soderback v. Sweden (appl. no. 113/1997/897/1109) κ.ά. Στις περισσότερες περιπτώσεις θεμέλιο των προσφυγών ήταν η παραβίαση του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ (δικαίωμα σεβασμού της οικογενειακής ζωής) λόγω παρεμπόδισης της επικοινωνίας με το τέκνο.

Παράθεση ξένων δικαίων, διεθνών συμβάσεων και κανονισμών, βλ. στην ίδια, στις σελ. 171 επ., 149 επ. και 168 επ. αντίστοιχα.

Ανακοινώσεις

  • Πρακτικά 4ου Συνεδρίου ΕΟΔ

    Κυκλοφόρησαν από τις εκδόσεις "Νομική Βιβλιοθήκη" τα πρακτικά του 4ου Συνεδρίου της Εταιρίας Οικογενειακού Δικαίου με θέμα "Κακή άσκηση της γονικής μέριμνας και ενδοοικογενειακή βία". Βλ. περισσότερα στην ενότητα "Εκδόσεις", καθώς και στο σύνδεσμο: https://www.nb.org/greek/catalog/product/view/id/12875/s/kaki-askisi-tis-gonikis-merimnas-kai-endooikogeneiaki-via/category/141/

     

  • Συγκρότηση σε σώμα του νέου Δ.Σ. της ΕΟΔ

    Στις 12.10.2017 συνεδρίασε το Διοικητικό Συμβούλιο της ΕΟΔ με θέμα τη συγκρότηση σε σώμα του νέου ΔΣ που αναδείχθηκε κατά τις αρχαιρεσίες της 26ης.09.2017.

    Το νέο ΔΣ έχει ως εξής:

  • Ακρόαση εκπροσώπων της ΕΟΔ στην Επιτροπή Δικαιοσύνης της Βουλής

    Στο πλαίσιο της συζήτησης του νομοσχεδίου του Υπουργείου Δικαιοσύνης "Νομική αναγνώριση ταυτότητας φύλου - Εθνικός Μηχανισμός Εκπόνησης, Παρακολούθησης και Αξιολόγησης Σχεδίων Δράσης για Δικαιώματα Παιδιού", εκπρόσωποι της ΕΟΔ εξέθεσαν τις θέσεις της Εταιρείας στην αρμόδια επιτροπή της Βουλής κατά τη συνεδρίαση της 27ης.09.2017.

  • Aρχαιρεσίες ΕΟΔ - Ανάδειξη μελών ΔΣ και Εξελεγκτικής Επιτροπής

    Δυνάμει της από 13.2.2017 απόφασης, το Διοικητικό Συμβούλιο της Εταιρίας Οικογενειακού Δικαίου καλεί τα μέλη του σε Γενική Συνέλευση, κατά το άρθρο 11 του Καταστατικού της, για τη διενέργεια αρχαιρεσιών προκειμένου να αναδειχθούν τα μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου και της Εξελεγκτικής Επιτροπής για την Τρίτη 19 Σεπτεμβρίου 2017, ώρα 17.00 στα γραφεία της ΕΟΔ (Μαυρομιχάλη 23).

  • ΕΠΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΤΟΥ Δ.Σ.


    Την 11.06.2015 το ΔΣ της ΕΟΔ συνεδρίασε στα γραφεία του με θέμα την επανασυγκρότησή του μετά την απώλεια του Αθανάσιου Παπαχρίστου Αντιπροέδρου της με την παρουσία της πρώτης επιλαχούσας κατά τις αρχαιρεσίες της 02.10.2014 κ.Ιωάννας Κονδύλη, Επίκουρης Καθηγήτριας Νομικής Σχολής Αθηνών.